dotb.gif

„TP”, Nr 25 (2815), 22 czerwca 2003, http://www.tygodnik.com.pl/tp/2815/kraj06.php



"Skutek sowietyzacji gospodarki"

O przyczynach buntu czeskich robotników, ze Zdislavem ©ulcem - rocznik 1926, ekonomist1 i historykiem powojennej gospodarki czechos3owackiej, po 1968 r. dzia3aczem opozycji demokratycznej - rozmawia Vįclav Burian.


VĮCLAV BURIAN: - Bezpooredni1 przyczyn1 buntu czeskich robotników w 1953 r. by3a wymiana pieniedzy, tzw. reforma monetarna, której towarzyszy3a fala k3amstw propagandowych. Nie by3a to jednak przyczyna jedyna, o co chodzi3o naprawde?

ZDISLAV ©ULC: - Pierwsza reforma monetarna odby3a sie w Czechos3owacji zaraz po 1945 r., zamro¿ono wtedy zasadnicz1 czeoa pieniedzy, którymi ludzie nie mogli ju¿ swobodnie dysponowaa. Jednak istnia3 szereg wyj1tków i ilooa pieniedzy w obiegu ros3a. Kolejnym czynnikiem by3a egalitaryzacja i w jej ramach likwidacja tzw. p3ac g3odowych. To znaczy, ¿e wynagrodzenie nie by3o wyp3acane ju¿ w zale¿nooci od wydajnooci pracy. Do 1948 r., czyli do przejecia w3adzy przez czeskich komunistów, nie stwarza3o to wiekszych problemów. Ale potem zacze3o sie przechodzenie na sowiecki system gospodarczy. To by3a g3ebsza przyczyna protestów w 1953 r.

- Czyli og3oszony tu¿ po wojnie tzw. plan dwuletni ("dwulatka") nie by3 jeszcze na mod3e sowieck1?

- Plan dwuletni mia3 na celu przede wszystkim odbudowanie szkód wojennych. Warto przypomniea, ¿e w czasie okupacji niemieckiej mieliomy te¿ gospodarke centralnie sterowan1, choa w nieco inny sposób. Sowieckie wp3ywy oddzia3ywa3y zaraz po 1945 r., ale dopiero rok 1953 oznacza3 kompletne przejecie tamtejszego modelu gospodarki, z akcentem na przemys3 cie¿ki i ocis3e centralne planowanie, co pog3ebia3o przepaoa miedzy gotówk1 w obiegu a poda¿1. Zw3aszcza czechos3owacki przemys3 lekki musia3 sie podporz1dkowaa potrzebom zbrojeniówki. Co najwa¿niejsze: sowiecki model oznacza3, ¿e coraz czeociej mo¿na by3o otrzymaa wynagrodzenie czy szerzej dochód niezale¿nie od rzeczywistego wyniku produkcji.

Kryzys, jaki wywo3a3a sowietyzacja gospodarki, nie mia3 postaci klasycznej inflacji, ale ró¿nica miedzy zdolnooci1 nabywcz1 a poda¿1 ros3a. Konieczne by3o przywrócenie równowagi. Katastrofa polega3a jednak na tym, ¿e akurat w 1953 w3adze Czechos3owacji postanowi3y przeprowadzia reforme gospodarcz1, ale tak¿e w 1953 r. przejeto w pe3ni ów sowiecki system gospodarczy.

Warto zauwa¿ya, ¿e kilka lat wczeoniej w Niemczech Zachodnich Ludwig Erhard te¿ musia3 przeprowadzia radykaln1 reform1 monetarn1, ale zarazem uruchomi3 on system rynkowy i gospodarka zachodnioniemiecka ruszy3a w sposób fantastyczny.

- Strajki i protesty z 1953 r. uwa¿ane s1 dzio za coo heroicznego, ale z góry skazanego na przegran1.

- Dla czechos3owackiego kierownictwa by3a to jednak wa¿na lekcja. Od tego czasu stara3o sie ono zbytnio nie wkurzaa ludzi. Bywa3o i tak, ¿e Biuro Polityczne zajmowa3o sie nawet brakiem papieru toaletowego. Oczywiocie, by3o to "3atanie dziur", bo papier za3atwiono, a zaraz pojawi3 sie kolejny brak czegoo. Ale wszystkie ekipy a¿ do 1989 r. pamieta3y o doowiadczeniu roku 1953 na ulicach Pilzna i Ostravy.

© 2003 Tygodnik Powszechny. Kontakt: redakcja@tygodnik.com.pl