Gry i zabawy


• Wisława Szymborska: RYMOWANKI DLA DUŻYCH DZIECI z wyklejankami Autorki - piękny ten i starannie wydany tomik przeglądałem z niepokojem, świadom, że poczucie humoru nie jest najmocniejszą stroną rodaków. Już sobie wyobrażam pełne zgorszenia głosy, że płoche zabawy nie przystoją noblistce... A przecież śmiech jest jedną z form istnienia, homo to także homo ludens.

Zacznijmy od wyklejanek, czyli świetnych kolaży wyklejanych przez Szymborską na kartach pocztowych służących korespondencji z przyjaciółmi. Małgorzata Baranowska w szkicu "Fragment Cesarza od pięt po kolana" ("NaGłos" nr 12/1993) zwróciła uwagę na pokrewieństwo owych zabawnych pocztówek, odwołujących się do tradycji surrealizmu, z "poważnymi" wierszami Szymborskiej: "Nadzwyczajne, zaskakujące używanie potocznych zwrotów, nadawanie im wieloznaczności, odnowa ich blasku charakteryzuje zarówno poezję, jak i kolaże Szymborskiej". I zastanawiała się: "Kim jest manekin krawiecki na nogach kościotrupa? Co skrywa wisząca na nim marynarka? Kto czai się niewidoczny nad nogami tylko do kolan? Dlaczego ni z tego, ni z owego odbicie w lustrze zmieniło przynależne mu miejsce? (...) Czy świat jest taki, jak nam się wydaje, skoro jeden ruch nożyczkami może ośmieszyć nasze doświadczenie?".

A rymowanki? To przede wszystkim zabawa towarzyska, przyjmująca rozmaite formy. Najpierw - klasycznego limeryku. Następnie - sięgająca po gatunki nowe, będące często dziełem zbiorowym. Na przykład tytuł "moskaliki" - chodzi o odnoszące się do rozmaitych nacji parafrazy słynnej strofy Rajnolda Suchodolskiego "Kto powiedział, że Moskale..." - zrodził się, jak opowiada Wisława Szymborska, "w drodze korespondencji między dr. Michałem Rusinkiem, moim Pierwszym Sekretarzem, a p. Joanną Szczęsną, redaktorką "Gazety Wyborczej"".

Dr Rusinek ("dosyć zdolny człowiek", przyznaje poetka) wymyślił też dwie inne nazwy: "lepieje" oraz "odwódki". O genezie pierwszych tak opowiada autorka: "W pewnej podmiejskiej gospodzie podano mi kartę, w której przy pozycji "flaki" ktoś dopisał drżącą ręką: "okropne"". Stąd pomysł ostrzegawczych lepiei ("Lepszy na biegunie grób / niż z bufetu zimny drób"). "Odwódki" natomiast przestrzec mają, wpadającym w ucho przysłowiem, przed nadużywaniem wszelakich trunków ("Od bourbona straszna śledziona", "Od absyntu zanik talyntu").

Są jeszcze absurdalno-makabryczne altruitki ("Nie męcz aptek i lekarza, / sam znajdź drogę do cmentarza"), "Galeria pisarzy krakowskich" sportretowanych celnymi dwuwierszami, wzruszający wierszyk "Męskie gospodarstwo" ("jeden z wierszyków, jakie układałam co roku 16 września, w dzień imienin pewnego solenizanta"), i wreszcie "podsłuchańce", czyli zapisy autentycznych rozmów. Pisząc o nich, Szymborska wspomina Białoszewskiego, mistrza "podsłuchiwania, nadsłuchiwania i obsłuchiwania". I choć podkreśla, że jej "podsłuchańce" powstawały bez żadnych literackich zamiarów, to jednak pod prózką "Na imieninach" podpis autora "Donosów rzeczywistości" mógłby się znaleźć...

Na końcu pozostawiono dwie strony puste, by i Czytelnik mógł niektóre cykle uzupełnić. "W taki oto sposób - pisze Szymborska - ten i ów egzemplarz ma szanse stać się po wielu, wielu latach miłą pamiątką rodzinną. A nawet czymś ponad to: świadectwem dawnych, niepojętych czasów, kiedy prapradziadkowie potrafili jeszcze własnoręcznie pisać i czynili to najchętniej w pokoju bez telewizora". (Wydawnictwo a5, Kraków 2003, s. 54. Projekt okładki: Wojciech Wołyński & Jahoo Gliński. Biblioteka Poetycka pod red. Ryszarda Krynickiego.)