Wersja do druku Napisz komentarz

O "Pani Dalloway" Virginii Woolf i "Godzinach" Stephena Daldry'ego

"Godziny" to pierwotny tytuł "Mrs Dalloway". Michael Cunningham, pisząc powieść o tej powieści, przypomniał ten pierwszy zamysł Virginii Woolf. Stephan Daldry, opierając się na bardzo dobrej książce Cunninghama, stworzył filmowe arcydzieło.

Viginia Woolf

"Mrs Dalloway said she would buy the flowers herself".

To zdanie stało się jednym z najsłynniejszych powieściowych incipitów. Banalne stwierdzenie, że pewna dama z dzielnicy Westminster zdecydowała się osobiście pofatygować, by zamówić kwiaty na przyjęcie, jest niby mocny hak, pewną ręką wbity w nieogarnialny już mur historii literatury; niby ciężki gwóźdź, który musi utrzymać ogromny, gęsty wieniec, przeznaczony na benefis jakiejś znakomitej aktorki albo na uroczysty pogrzeb wielkiego reżysera.

Takie skojarzenie jest tu umyślne albo narzuciło się samo.

Choć w angielskim mamy parę odpowiedników słowa "trema", najpowszechniej, niemal wyłącznie używanym jest termin stage fright. Literalnie: sceniczny lęk, strach przed sceną, przed wejściem na scenę lub byciem na niej. Może on oznaczać inne rodzaje niepokoju, w innych okolicznościach, ale jego rodowód wiąże się wyłącznie z teatrem. Tak więc każdy przejaw tremy z teatrem się kojarzy, prowadzi (niekiedy już bezwiednie) w jego stronę. I wydaje się to naturalne, skoro geniusz tego narodu w tej dziedzinie ujawnił się najpełniej.

Powieść Virginii Woolf można czytać (lub odczuwać) jako opis narastającej fali owego stage fright. Fali, która osiągając kulminację, załamuje się, opada, uspokaja i wygładza. Potem, w innym przypływie, zaczyna się podnosić znowu, w nastroju i myślach samej Clarissy - podobnie jak pierwsza - ale też w wewnętrznych stanach innych bohaterów. Ostatnie, najgwałtowniejsze jej uderzenie kończy "Panią Dalloway".

Goście rozchodzą się, pokoje pustoszeją. Zostaje "na scenie" Peter Walsh, przyjaciel i wielbiciel Clarissy z młodości, który niespodzianie - niewidziany przez lata - zjawia się w jej domu przed południem i przychodzi znów wieczorem, zaproszony na przyjęcie. Ostatnia z kobiet w salonie, wstając, wygłasza pozornie płaską sentencję: "Cóż znaczy mózg w porównaniu z sercem?"

"- Pójdę już - rzekł Peter, ale usiadł jeszcze na chwilę. Czym jest ten paniczny lęk? czym to uniesienie? myślał. Czym jest to, co mnie napełnia poruszeniem tak niezwykłym?

To Clarissa, powiedział. For there she was".

W polskim przekładzie końcowe zdanie brzmi: "Bo Klarysa stała przed nim". Trudno o większy błąd. Niestety jest ich wiele w tym tłumaczeniu, które powinno być zrobione na nowo (bo istniejącego poprawić się nie da), ale ten może przyprawić o rozpacz. Bo niszczy to, co najwspanialsze w finale. Jego dwuznaczność i niemal nieogarnialną wieloznaczność zarazem. Jakieś olśnienie, odkrycie, i jakieś zawieszenie w niewiadomym.

Quentin Bell, siostrzeniec Virginii Woolf, autor ogromnej znakomitej jej monografii, wspomina, że według pierwotnego zamysłu pani Dalloway miała paść martwa u szczytu schodów w kulminacyjnym momencie przyjęcia. Podobnie wcześniej, w 1930 roku, a więc w pięć lat po opublikowaniu powieści, francuski krytyk Paul Dottin w artykule "Les Sortiléges de Virginia Woolf", drukowanym na łamach "Revue de France", napisał, że zdanie "For there she was" może nasuwać myśl, że Clarissa - od jakiegoś już czasu nieobecna wśród gości - umiera w swoim pokoju lub popełnia samobójstwo. (Scena z "Godzin" Stephena Daldry - bo o tym filmie i "Pani Dalloway" chcę tu mówić - kiedy pisarka wychodzi na spacer i siedząc na ławce mówi: "Ona musi umrzeć", nie została wymyślona; należy do historii kształtowania tego dzieła).

obwoluta 1. wydania Pani Dalloway (Hogarth Press 1925) projektu Vanessy Bell, siostry Virginii Woolf

Co znaczy "For there she was"? Przede wszystkim tłumacz musi mieć na tyle wyczucia czy znajomości angielszczyzny, żeby rozpoznać w tym idiom. Nie jest to idiom obiegowy, jak zbliżone pod pewnym względem do niego wyrażenie here we are, jakiego używamy w sytuacji, gdy szukamy czegoś lub kogoś, i znajdujemy nagle czy wreszcie. Przekładając je, nie napiszemy "jesteśmy tutaj", lecz "o, jest!", "znalazłem wreszcie", "tu cię mamy!", itd. There z czasownikiem to be - na przykład w zwrocie there you are! - znaczy po prostu: "jesteś!" (there w przekładzie musi być w ogóle pominięte). Ale w obchodzącym nas zdaniu ma to jeszcze inny kierunek znaczeniowy: to live, to exist, to remain - żyć, istnieć, pozostawać, trwać w jakimś stanie* . "For there she was" można by zatem oddać najzwięźlej przez: "Bo była". Jednak to "bycie" jest nasilone, jest zarazem jakąś pełnią istnienia, uosobieniem życia, nienaruszalnością trwania, obecnością niewzruszoną. Peter Walsh uświadamia sobie w tej chwili, że otwiera się przed nim wszystko, czym zawsze była i jest dla niego Clarissa. Że nagle widzi ją w całej najgłębszej prawdzie jej istnienia, którego pełni nigdy przedtem tak intensywnie nie doświadczył, nie potrafił sobie uświadomić, nie rozumiał, choć na pewno odczuwał od dawno już minionej młodości. Mógłby użyć tamtego, bardziej potocznego wyrażenia: here we are! Bo ją "odnalazł". Lecz Virginia Woolf chciała powiedzieć coś więcej i wyraziła to znacznie głębiej, przez - w gruncie rzeczy - niedopowiedzenie, zdanie w jakimś sensie "nieostre". Dla Clarissy życie jest czymś niezwykłym i niezgłębionym, czymś świętym. Jednocześnie jest ono stale zagrożone przez śmierć, przez coś dla niej niewiarygodnego: "how unbelievable death was", myśli w pewnym momencie. I ta niewiarygodność - przy całym uwielbieniu życia - zarazem pociąga ją i kusi.

Kiedy podczas przyjęcia (na którym jest pewien sławny psychiatra, budzący w niej odrazę i nienawiść), dowiaduje się, że właśnie tego dnia jakiś młody pacjent, którego ów psychiatra przyjął w południe, w kilka godzin później rzucił się z okna, czuje się znieważona:

"Och! pomyślała Clarissa, tu, właśnie na moim przyjęciu, tu jest śmierć, pomyślała. (...) Jakim prawem Bradshawowie mówili o śmierci na jej przyjęciu? Młody mężczyzna się zabił. A oni rozmawiali o tym na jej przyjęciu - Bradshawowie rozmawiali o śmierci".

Lecz natychmiast jej wewnętrzny monolog zmienia kierunek:

"Zabił się - ale jak? Zawsze przenikało ją najpierw to cielesne doznanie, kiedy ktoś mówił jej, nagle, o jakimś wypadku: suknia płonęła, ciało paliło. Rzucił się z okna. Ziemia poderwała się w górę; ostre zardzewiałe sztachety przeszyły go, raniąc niezdarnie, tępo. Leżał tam, i w jego mózgu brzmiał głuchy, głuchy, głuchy łomot, a potem zdławienie ciemnością. Tak to widziała. Ale dlaczego to zrobił? I Bradshawowie rozmawiali o tym na jej przyjęciu!

(...) Była jakaś rzecz, która się liczy; rzecz zaplątana w czczej gadaninie, zeszpecona, zaciemniona w jej własnym życiu; gubiona w fałszu, kłamstwach, paplaniu. On tę rzecz ocalił. Śmierć była wyzwaniem. Śmierć była usiłowaniem by się porozumieć, kiedy ludzie czuli niemożność dotarcia do tego sedna, które, w tajemny sposób, wymykało się im; bliskość rozdzielała; uniesienie gasło; człowiek zostawał sam. W śmierci był jakiś uścisk, czułe objęcie.

Lecz ten młody mężczyzna, który się zabił - czy, zanurzając się, zdołał utrzymać swój skarb? (...)

Co za niezwykła noc! W jakiś sposób czuła się nim - tym młodym człowiekiem, który się zabił. Była zadowolona, że tak zrobił; odrzucił to, gdy oni żyli dalej"* *.

W powieści mamy dwie pary związanych ze sobą w szczególny sposób ludzi. Najbliższym partnerem Clarissy nie jest w tym momencie, w tym czerwcowym dniu, jej mąż Richard, lecz Peter Walsh, zjawiający się po latach jak ucieleśnienie i powrót wspomnień z młodości. Parę drugą tworzy ów młody, niespełna trzydziestoletni obłąkany człowiek, który popełnia samobójstwo, Septimus Warren Smith, i jego żona, Włoszka, którą poznał - mieszkając krótko po zawieszeniu broni - w Mediolanie, Lucrezia (Rezia). Po ślubie cieszyła ją myśl o zamieszkaniu w Anglii. Teraz jest zagubiona w obcym wielkim mieście, tęskni za rodzinnym domem, bezradna i porzucona, bo mąż opuścił ją, wchodząc w zamknięty przed nią mrok obłędu. Kocha go, ale wie już tylko, że kochać, znaczy być samotnym.

Na pierwszych stronach książki Clarissa myśli z ulgą o tym, że życie powróciło na spokojne tory, bo wojna się skończyła, choć są jeszcze wśród jej znajomych kobiety, które nie mogą zapomnieć o śmierci swoich synów. Ale dla niej ślady tamtego czasu są już prawie zupełnie zatarte.

Dla Septimusa, w miarę upływu lat, przeżycia wojenne rosną w siłę. Słyszy głosy, rozpoznaje wśród żywych twarze umarłych. Wróble w Regent's Park ćwierkają po grecku (motyw powracający parokrotnie w filmie). Prześladuje go zwłaszcza śmierć najbliższego przyjaciela, Evansa, który zginął przy nim na włoskim froncie niemal w ostatniej bitwie. Tamten zginął, on żyje dalej. Widzi go w parku, biorąc za niego Petera Walsha przechodzącego obok. Poza tym momentem żadna z postaci należących do tych dwu par nie styka się z tworzącymi drugą. Zderzenie wątków, które toczą się równolegle, ale osobno, następuje dopiero w cytowanej sekwencji powieści, pod sam koniec.

Julianne Moore w filmie "Godziny"