„TP”, Nr 29 (2819), 20 lipca 2003, http://www.tygodnik.com.pl/ksiazki/29/ksiazka03.php

Z trójki słynnych pisarzy czeskich, którzy debiutowali mniej więcej w tym samym czasie i którzy zyskali międzynarodową sławę, Bohumila Hrabala, Milana Kundery i Josefa Škvoreckiego, ten ostatni jest w Polsce stosunkowo najmniej popularny. Co nie znaczy, że nie jest u nas znany.

Już w roku 1965 ukazało się w polskim tłumaczeniu jego długie opowiadanie "Legenda Emöke", piękny utwór o utraconej szansie na miłość. Potem przyszli "Tchórze", jedna z największych czeskich powieści dwudziestowiecznych, a później kryminał "Powrót porucznika Borówki", powieści "Lwiątko" i "Fajny sezon", wreszcie wspomnieniowe "Przypadki niefortunnego saksofonisty jazzowego" i jeszcze jedna powieść, "Dwa morderstwa w moim dwoistym życiu". W roku 1991 "Literatura na Świecie" poświęciła pisarzowi połowę podwójnego numeru (nr 8-9). Właściwie jednak nie znaliśmy jeszcze w Polsce Škvoreckiego jako autora opowiadań (choć niektóre ukazały się w wydawnictwach drugoobiegowych i w czasopismach). Tę lukę zapełnia wydany właśnie tom "Historia Kukułki".

Znajdują się w nim teksty powstałe w różnych okresach, od lat 50. po koniec 80., utwory dość różnej objętości i różnego charakteru, od krótkich, parustronicowych żartów po znacznie obszerniejsze opowiadania, w których da się wprawdzie znaleźć elementy przedniego humoru, będącego jedną z najsilniejszych stron tego pisarza, ale których ogólny nastrój jest głęboko melancholijny. Pochodzą one też z różnych zbiorów nowelistycznych Škvoreckiego, od "Siedmioramiennego świecznika" (1964, "Sedmiramenný svícen") po tom "Z życia czeskiego towarzystwa" (1985, "Ze života české společnosti"), wydany na emigracji w Kanadzie, gdzie pisarz znalazł się w roku 1969. Efektem jest wielka różnorodność, można jednak powiedzieć, że to cecha typowa dla zbiorów nowelistycznych autora, przynajmniej tych najwcześniejszych, jako że wskutek okoliczności zewnętrznych, ściślej mówiąc politycznych, trafiały do nich utwory powstające w ciągu lat kilkunastu. Škvorecký zaczął pisać już w czasie okupacji. "Tchórze" powstali w latach 1948- -1949. W okresie absolutnego panowania socrealizmu w Czechosłowacji nie było mowy o wydawaniu tych utworów; w latach 50. wczesne opowiadania pisarza krążyły w środowiskach literackiego undergroundu w formie samizdatowej, głównie dzięki wielkiemu poecie i plastykowi, członkowi słynnej Grupy 42, Jiříemu Kolářowi. W roku 1956 cenzura skonfiskowała rękopis powieści "Koniec ery nylonu" ("Konec věku nylonu"). Jak Škvorecký pisze w nocie do jednego z tomów swoich dzieł zebranych ("Spisy" ukazują się w Pradze od 1991 r. w edytorskim opracowaniu Vladimíra Justla), kiedy rzecz w 1967 roku ostatecznie wyszła, Elza Triolet chciała go oskarżyć o naruszenie praw autorskich, wydała bowiem parę lat wcześniej swój cykl powieściowy pt. "Era nylonu" (1959, "L'âge de nylon"), ale pisarz zdołał ją przekonać, że jeśli już ktoś nieświadomie prawa te naruszył, to raczej ona.

Dużo wcześniej, pod koniec 1958 roku, jako debiut autora ukazali się "Tchórze", ale jak po pewnym czasie wyszło na jaw, wszechwładna partia komunistyczna dopuściła do tego jedynie dlatego, by przykładnie napiętnować pisarzy, pozwalających sobie, według jej jedynie słusznego poglądu, na zbyt wielkie wybryki. Książkę ostro i pryncypialnie skrytykowano i wycofano z księgarń. Rezultatem tej prowokacji stał się jednak spory rozgłos debiutanta i ogromna popularność czytelnicza jego utworu. Zarazem jednak Škvorecký musiał pożegnać się z dotychczasową pracą w redakcji pisma "Světová literatura" i na parę lat zapomnieć o publikowaniu, przynajmniej pod własnym nazwiskiem (pod nazwiskiem swego przyjaciela, Jana Zábrany, ogłaszał kryminały). Dopiero postępująca odwilż lat 60. pozwoliła mu powrócić na półki księgarskie, to właśnie w tych latach stał się pisarzem cenionym, sławnym, chwalonym przez krytykę i chętnie czytanym.